LOKALIZACJA LABORATORIUM

Laboratorium Techniki Jądrowej (LTJ) Instytutu Techniki Cieplnej mieści się w budynku C wydziału IŚiE na poziomie parkingu (poziom piwnic patrząc od strony głównego wejścia). W chwili obecnej do LTJ można dotrzeć boczną klatką schodową w krótszym skrzydle budynku C (wejście z poziomu I piętra w końcu korytarza za sekretariatem ITC).

W skład LTJ wchodzą hol wejściowy, sala do wprowadzeń, sala laboratoryjna, magazyn źródeł promieniowania, pomieszczenie techniczne i zespół sanitarny - w sumie około 180 m2 powierzchni użytkowej.

 

LTJ 1
 

Widok części sali laboratoryjnej (w tyle zbiornik wodny do przeprowadzania ćwiczeń ze źródłami neutronów)

 

Laboratorium Techniki Jądrowej działa na podstawie zezwolenia Prezesa Państwowej Agencji Atomistyki. Nadzór nad funkcjonowaniem laboratorium sprawuje inspektor ochrony radiologicznej (Tomasz Bury, Nr upr. 2089/2008). LTJ jest pracownią izotopową klasy Z, w której wykorzystywane są wyłącznie zamknięte źródła promieniowania.

WYPOSAŻENIE LABORATORIUM

Specyfika wykorzystywanych przyrządów pomiarowych sprawia, że jeden element można wykorzystać do budowy kilku stanowisk pomiarowych, o różnym przeznaczeniu. Wyposażenie laboratorium pozwala obecnie realizować ponad 30 różnych ćwiczeń. Poniżej przedstawiono fotografie i krótki opis wybranych stanowisk.

 

Stanowisko do wyznaczania charakterystyk napięciowych detektorów scyntylacyjnych oraz do statystyki zliczania

 LTJ 2
 LTJ 3  Stanowisko z licznikiem Geigera-Mullera - wykorzystywane do wyznaczania charakterystyk detektorów Geigera-Mullera, statystyki zliczania oraz wyznaczania współczynników oddziaływania promieniowania beta i gamma z materią
 Stanowisko do wyznaczania współczynników osłabiania promieniowania gamma (oparte o starszą aparaturę pomiarową)  LTJ 4
 LTJ 5

Stanowisko do spektrometrii promieniowania gamma wyposażone w dwa niezależne tory pomiarowe z detektorami scyntylacyjnymi NaI(Tl) oraz oprogramowanie do analizy widm. Dodatkowy detektor studzienkowy pozwala na pomiary aktywności próbek.

 

Zmiana konfiguracji umożliwia pomiary koincydencyjne.

 

ZAJĘCIA DYDAKTYCZNE

 

W LTJ prowadzone są zajęcia będące częścią programu nauczania przedmiotów związanych z inżynierią jądrową - energetyka jądrowa, ochrona radiologiczna, dozymetria, energetyczne bloki jądrowe, technika jądrowa, jądrowe metody pomiarowe, a także związane z radiacyjnym monitoringiem środowiska (technika jądrowa, energetyka jądrowa a środowisko, metody pomiarowe w inżynierii środowiska i energetyce).

 

Przykładowe tematy ćwiczeń (grup ćwiczeń) dydaktycznych:

  • Wyznaczanie charakterystyk przyrządów pomiarowych (detektorów)
  • Statystyka zliczania
  • Wzorcowanie przyrządów dozymetrycznych
  • Pomiary współczynników oddziaływania promieniowania beta i gamma z materią
  • Aktywacja neutronami i rozpad promieniotwórczy
  • Pomiar całki rezonansowej aktywacji
  • Impulsowa komora rozszczepieniowa
  • Kalibracja folii aktywacyjnych
  • Spektrometria promieniowania beta i gamma
  • Długość ekstrapolacji strumienia neutronów w wodzie
  • Pomiary grubości metodą absorpcji promieniowania beta
  • Symulator zatrucia reaktora ksenonem
  • Symulator kinetyki reaktora
  • Symulatory energetycznych bloków jądrowych (z reaktorami PWR, BWR, CANDU, WWER, EPR, AP-1000, ABWR, ESBWR)
  • Całkowity przekrój czynny na reakcje z neutronami
  • Określanie aktywności promieniotwórczej metodą koincydencyjną
  • Pomiary skażeń promieniotwórczych

Instrukcje do ćwiczeń realizowanych aktualnie w laboratorium dostępne są na tej stronie (login i hasło dostępne u prowadzącego zajęcia).

 

Obciążenie LTJ można sprawdzić w kalendarzu.

 

Szcczegółowe harmonogramy ćwiczeń realizowanych przez poszczególne grupy udostępniają prowadzący zajęcia na swoich podstronach domowych.

 

 

W laboratorium realizowane są również prace przejściowe, projekty inżynierskie i prace magisterskie. Wiele z nich związane jest z identyfikacją radionuklidów w próbkach środowiskowych oraz określaniem aktywności tych nuklidów.

 

 REGULAMIN PRACY STUDENTÓW W LABORATORIUM TECHNIKI JĄDROWEJ

ZASADY OGÓLNE

  1. Nadzór w zakresie poprawnego funkcjonowania Laboratorium Techniki Jądrowej (LTJ), w szczególności ochrony przed promieniowaniem podczas prac ze źródłami promieniowania stosowanymi w LTJ, prowadzi inspektor ochrony radiologicznej (Tomasz Bury, upr. nr 2089/2008) zatrudniony w Instytucie Techniki Cieplnej Wydziału Inżynierii Środowiska i Energetyki Politechniki Śląskiej.
  2. Do pracy ze źródłami mogą być dopuszczeni tylko studenci, którzy zostali uprzednio przeszkoleni i wykazują się znajomością zasad ochrony przed promieniowaniem oraz techniki wykonywania prac ze źródłami promieniowania wynikającymi z niniejszego regulaminu oraz aktualnie obowiązującego Prawa Atomowego.
  3. W zależności od liczby oraz rodzaju realizowanych w LTJ ćwiczeń i wynikającego z nich przewidywanego narażenia na promieniowanie jonizujące, na wniosek inspektora ochrony radiologicznej, studenci mogą zostać objęci programem kontroli lekarskiej prowadzonym przez Przychodnię Akademicką przy ulicy Moniuszki 13 w Gliwicach.
  4. Wszelkie prace w LTJ należy prowadzić ściśle według instrukcji do ćwiczeń.
  5. Wstęp na teren LTJ możliwy jest wyłącznie w obecności uprawnionego pracownika ITC prowadzącego zajęcia i przysługuje wyłącznie studentom odbywającym ćwiczenia wg harmonogramu zajęć. Inni studenci mogą przebywać lub prowadzić prace w LTJ jedynie za zgodą inspektora ochrony radiologicznej.
  6. Nie należy wchodzić do laboratorium w okryciach wierzchnich. Ze względu na możliwość skażenia nie należy także wnosić innych rzeczy osobistych (toreb, plecaków) włącznie z książkami i zeszytami, za wyjątkiem bezpośrednio potrzebnych przy pracy.
  7. W laboratorium należy nosić odzież ochronną (fartuchy laboratoryjne) z umieszczonym w górnej kieszeni dozymetrem osobistym.
  8. W całym laboratorium należy zachowywać wysoki stopień czystości i należyty porządek.
  9. W laboratorium zabronione jest spożywanie pokarmów i napojów, palenie tytoniu i stosowanie kosmetyków.
  10. Na stanowiskach pracy należy stosować niezbędny sprzęt dozymetryczny.
  11. Każde nieprzewidziane wydarzenie lub wypadek oraz każde zranienie, nawet lekkie, powinno być natychmiast zgłoszone prowadzącemu ćwiczenia.
  12. Odpady promieniotwórcze należy usuwać do przeznaczonych na ten cel pojemników.
  13. Przed opuszczeniem laboratorium należy umyć ręce i sprawdzić odpowiednim przyrządem, czy nie są one skażone. O ewentualnym skażeniu utrzymującym się mimo dokładnego mycia należy powiadomić prowadzącego ćwiczenia.

 

REALIZACJA ĆWICZEŃ DYDAKTYCZNYCH

 

  1. Przed rozpoczęciem ćwiczeń grupa dziekańska zostaje podzielona na sekcje laboratoryjne. Sekcje przeprowadzają ćwiczenia zgodnie z harmonogramem.
  2. Przed przystąpieniem do ćwiczeń student powinien, w oparciu o podręcznik i instrukcję ćwiczenia, zapoznać się z podstawami teoretycznymi dotyczącymi wyznaczanej wielkości, budową stanowiska i zasadą przeprowadzania pomiarów. Przygotowanie studenta do ćwiczeń jest oceniane, a uzyskana nota stanowi jeden ze składników oceny zaliczeniowej ćwiczenia. Studenci nie wykazujący się przynajmniej dostatecznym przygotowaniem nie będą dopuszczani do realizacji ćwiczenia.
  3. W czasie pomiarów sekcja laboratoryjna sporządza kartę pomiarową, w której wpisywane są wyniki pomiarów. W nagłówku karty pomiarowej należy wpisać temat i datę realizacji ćwiczenia oraz nazwiska i imiona studentów sekcji realizujących ćwiczenie. Karta musi być wypełniona w sposób trwały.
  4. Po zakończeniu pomiarów kartę pomiarową należy przedłożyć do akceptacji prowadzącemu ćwiczenie. Sekcja wyznacza przy tym osobę odpowiedzialną za terminowe dostarczenie sprawozdania.
  5. Sprawozdanie z ćwiczenia sekcja wykonuje w jednym egzemplarzu, według wytycznych zawartych w instrukcji oraz uwag prowadzącego ćwiczenie. Technika wykonania sprawozdania jest dowolna. Do sprawozdania musi być dołączona karta pomiarowa oraz strona tytułowa wg wzorca dostępnego na stronie www.itc.polsl.pl/ltj. UWAGA: jeżeli osoba oceniająca sprawozdanie stwierdzi, że jest ono kopią dokumentu oddanego wcześniej przez inną sekcję realizacja ćwiczenia zostanie anulowana i trzeba będzie wykonać je ponownie.
  6. Sprawozdanie należy przedłożyć prowadzącemu ćwiczenie na kolejnych zajęciach laboratoryjnych, jednak nie później niż dwa tygodnie od daty realizacji ćwiczenia. Brak sprawozdania z poprzedniego ćwiczenia będzie podstawą do wyciągnięcia konsekwencji wobec osoby wyznaczonej za terminowe złożenie sprawozdania, a w przypadkach skrajnych wobec całej sekcji.
  7. Sprawozdania są sprawdzane i oceniane. W przypadku większych błędów i niedociągnięć będą zwracane do poprawy. Poprawione sprawozdanie należy dostarczyć na następnych zajęciach lub w terminie wskazanym przez oceniającego.
  8. Znajomością treści sprawozdania muszą wykazywać się wszyscy członkowie sekcji. Osoby nie wykazujące się przynajmniej dostateczną znajomością treści sprawozdania będą poddawane dodatkowej kontroli znajomości zagadnień, których dotyczy ćwiczenie.
  9. Ocena zaliczeniowa ćwiczenia jest ustalana jako średnia arytmetyczna oceny z przygotowania do ćwiczenia oraz oceny za sprawozdanie. Prowadzący, w porozumieniu z grupą, może ustalić inne zasady zaliczania ćwiczeń laboratoryjnych.
  10. Warunkiem uzyskania zaliczenia ćwiczeń laboratoryjnych jest:
  • udział we wszystkich ćwiczeniach,
  • wykonanie i terminowe zaliczenie sprawozdań.

ODRABIANIE ZALEGŁOŚCI

 

  1. Student zobowiązany jest usprawiedliwić nieobecność na zajęciach przedstawiając stosowny wpis w książeczce zdrowia studenta w ciągu 7 dni od ustania przyczyny nieobecności. Przepis ten nie dotyczy osób usuniętych z zajęć ze względów regulaminowych.
  2. Zaległe zajęcia należy odrobić w ciągu semestru przez dołączenie do innej sekcji realizującej dane ćwiczenie. Przyjmuje się, że do sekcji może dołączyć jedna osoba odrabiająca (maksymalnie dwie w przypadku sekcji dwu- lub trzyosobowych). Ostateczną decyzję o dołączeniu odrabiających do sekcji podejmuje prowadzący ćwiczenie.
  3. Każda osoba odrabiająca ćwiczenie sporządza własną kartę pomiarową i indywidualnie wykonuje sprawozdanie.
  4. W przypadkach szczególnych, np. dłuższa usprawiedliwiona nieobecność, decyzje w sprawie odrabiania zaległości podejmowane będą w porozumieniu z odpowiedzialnym za przedmiot oraz kierownikiem laboratorium.


      PRZEPISYWANIE OCEN ZALICZENIOWYCH

 

  1. Decyzję w sprawie przepisania oceny zaliczeniowej z laboratorium podejmuje prowadzący przedmiot.
  2. Student zainteresowany przepisaniem oceny zaliczeniowej zobowiązany jest zgłosić ten fakt w ciągu pierwszych trzech tygodni zajęć semestralnych.

 

OGÓLNE ZASADY PRACY W LABORATORIUM

  1. Przed włączeniem aparatury należy sprawdzić, czy jest ona w sposób pewny ustawiona i uziemiona. Ponadto należy sprawdzić ustawienia potencjometrów i innych układów regulujących napięcie - włączenie urządzeń przy obciążeniu może doprowadzić do uszkodzenia podłączonych detektorów.
  2. Napięcia w urządzeniach elektronicznych należy włączać w kolejności: napięcie sieci (napięcie żarzenia), napięcie anodowe, napięcie wysokie. Wyłączać napięcia należy w kolejności odwrotnej.
  3. Należy zwrócić uwagę na podany przez producenta urządzenia czas nagrzewania aparatury przed rozpoczęciem pomiarów - jest to warunek niezbędny do utrzymania w czasie pomiarów zadanych nastaw oraz otrzymania prawidłowych wyników.
  4. Przy manipulowaniu licznikiem (nie dotyczy liczników scyntylacyjnych), np. w celu zmiany jego położenia w domku pomiarowym, należy wyłączyć wysokie napięcie podawane na przyrząd. Napięcie to należy również wyłączać na czas dłuższych przerw w pomiarach.
  5. W przypadku jakiejkolwiek awarii przyrządów należy natychmiast odłączyć je od zasilania i powiadomić prowadzącego ćwiczenia.
  6. Nie wolno zanurzać rąk w wodzie wypełniającej zbiornik, w którym umieszczone jest źródło. Wszelkie czynności należy wykonywać w gumowych rękawicach ochronnych oraz używając okularów ochronnych.
  7. Należy zachowywać możliwie największą odległość od źródeł promieniowania. Jeżeli tylko jest to możliwe należy używać szczypiec, manipulatorów i innych przyrządów do pracy ze źródłami.
  8. Czas przebywania w zasięgu promieniowania ograniczać do minimum.
  9. Należy unikać zbędnego przenoszenia źródeł promieniowania.
  10. Po zabudowaniu źródła cegłami ołowianymi należy sprawdzić radiometrem poziom promieniowania wokół osłony w celu wykrycia ewentualnych słabych punktów.
  11. Cegły do budowy osłon, ze względu na znaczny ciężar, należy przenosić ostrożnie i ustawiać w sposób niebudzący obaw.
  12. W przypadku prac ze źródłami promieniowania beta, o ile nie stosuje się specjalnych osłon, należy używać okularów ochronnych.
  13. Podczas wykonywania ćwiczenia nie wolno odchodzić od swojego stanowiska pracy, a w szczególności zbliżać się do innych stanowisk.

 POSTĘPOWANIE AWARYJNE

 

 Przez wypadek radiacyjny należy rozumieć każde nieprzewidziane wydarzenie, które powoduje lub może spowodować przekroczenie dopuszczalnego poziomu skażenia promieniotwórczego lub przekroczenia dopuszczalnych dawek promieniowania (np. uszkodzenie pojemnika ochronnego, uszkodzenie obudowy źródła, uszkodzenie aparatury, pożar, kradzież, zagubienie lub zniszczenie źródła promieniowania itp.).

W przypadku awarii radiologicznej należy postępować zgodnie z Zakładowym Programem Postępowania Awaryjnego.

W wypadku zranienia w wyniku awarii należy kierować się następującymi wytycznymi:

  1. Zranienie czy obrażenie powstałe w czasie pracy z zamkniętymi źródłami promieniowania należy traktować jak zwykłe obrażenie.
  2. W wypadku zasłabnięcia czy omdlenia w obszarze zagrożenia promieniowanie osobę poszkodowaną należy przede wszystkim usunąć ze strefy zagrożenia, a następnie przystąpić do udzielania pierwszej pomocy.
  3. Jeżeli zachodzi podejrzenie skażenia rany materiałem promieniotwórczym (np. w wyniku awarii doszło do uszkodzenia pojemnika i osłony źródła) należy rannego usunąć ze strefy zagrożenia, przemyć ranę bieżącą wodą rozszerzając jej brzegi w celu zwiększenia krwawienia i ułatwienia dostępu wody. W przypadku poważniejszych krwotoków do przybycia lekarza nie należy tamować krwi ani stosować chemicznych środków odkażających, nie zakładać opatrunku. Ranę należy osłonić w celu zabezpieczenia przed zanieczyszczeniem. Odkażanie ran może być dokonywane tylko przez lekarza.
  4. Przy skażeniu śluzówek oka należy natychmiast zastosować obfite płukanie bieżącą wodą. Zastosowanie środków łzawiących znacznie skraca biologiczny okres zaników połówkowego aktywności zaabsorbowanej do wnętrza oka. Każde większe skażenie wymaga natychmiastowego leczenia specjalistycznego.

UWAGI KOŃCOWE

  1. Studentów obowiązuje odpowiedzialność materialna za straty spowodowane w LTJ z winy studenta.
  2. Studenci zobowiązani są przed przystąpieniem do pierwszego ćwiczenia zapoznać się z niniejszym regulaminem oraz wskazanymi przez prowadzącego przepisami Prawa Atomowego (w szczególności w zakresie bezpiecznej pracy ze źródłami promieniowania).